Cách giữ gốm không men trong nhà

Một món gốm Bàu Trúc không giống một cái bát sứ trong tủ bếp, và cũng không nên được đối xử như thế. Khác biệt không nằm ở kiểu dáng mà nằm ở mặt gốm: không tráng men, nung lộ thiên ở khoảng 800°C. Mọi thói quen dưới đây đi ra từ một chuyện: mặt gốm không có lớp men nào bọc ngoài.

Không men nghĩa là không có lớp bịt

Sành sứ tráng men phổ thông nung ở trên 1200°C và có một lớp men phủ kín mặt đồ. Gốm Bàu Trúc nung ở khoảng 800°C và không tráng men. Hai con số chỉ để thấy hai loại đồ đi qua hai khoảng lửa rất khác nhau. Cái quyết định cách giữ là chuyện không có men: chỗ tay chạm vào là mặt đất nung trần.

Nói cho đủ: trang này chưa có tài liệu nào đo độ xốp của xương gốm Bàu Trúc, nên nó không nêu con số về chuyện đó, và cũng không giảng cơ chế bên trong thành bình. Cái chắc chắn, kiểm được bằng mắt và bằng tay, là không có men, mặt ngoài nhám và không bao giờ bóng.

Cái chắc chắn thứ hai là đất nung không men thoát hơi. Vì vậy món đồ hợp với việc trồng cây, việc ủ và việc đựng nước hơn là việc giữ kín. Đừng mong nó kín tuyệt đối như một cái lọ thủy tinh, và cũng đừng coi chuyện nó không kín là hỏng — đó là công dụng của loại đồ này.

Rửa: nước là đủ

• Rửa bằng nước sạch, xoa bằng tay hoặc khăn mềm.
• Tránh xà phòng mạnh và chất tẩy: mặt gốm là đất nung trần, không có lớp men nào phủ ngoài.
• Để khô tự nhiên, úp nghiêng cho thoát nước, ở chỗ thoáng.
• Không cho vào máy rửa bát và không cho vào lò vi sóng.

Lý do của gạch cuối: máy rửa bát và lò vi sóng đều đưa nhiệt vào món đồ nhanh và không đều. Món đồ này được nung đúng một lần, trong một đống rơm cháy vài giờ ngoài sân. Món nào đặt được lên bếp thì mô tả của món đó ghi rõ, như nồi kho dùng trên bếp lửa nhỏ hoặc bếp than.

Chống va đập

Một cái bát sứ có lớp men cứng bọc ngoài. Món gốm này không có: chỗ chạm vào mặt bàn, chỗ va vào vòi nước, chỗ hai món cạ vào nhau đều là mặt đất nung trần.

Thêm một điểm riêng của Bàu Trúc: đáy tròn. Vì không làm trên bàn xoay nên món đồ không có chân đế vành để đứng, nó tì xuống mặt bàn bằng một vùng cong. Đặt lên mặt đá hoặc mặt gạch, chỉ cần kéo lê một cái là sứt đáy.

• Lót một miếng nỉ, một khoanh vải hoặc một vòng dạ dưới đáy.
• Nhấc lên khi cần di chuyển, đừng đẩy trượt trên mặt bàn.
• Đặt tránh mép bàn và tránh chỗ trẻ con với tới.

Vệt lửa và rịn ẩm không phải hỏng

Hai thứ hay bị hiểu nhầm là lỗi.

Thứ nhất là vệt lửa. Mảng vàng đỏ và mảng ám đen trên cùng một món là dấu của chỗ nó nằm trong đống rơm lúc nung. Vì sao một đống rơm cháy ngoài trời để lại hai màu như vậy thì bài về buổi nung lộ thiên kể kỹ; ở đây chỉ cần biết đó không phải vết bẩn và không phải hàng lỗi.

Thứ hai là rịn ẩm. Đổ nước vào lần đầu, mặt ngoài có thể sẫm màu lại hoặc lấm tấm ướt. Nếu không muốn có vệt ẩm trên mặt gỗ, kê một cái đĩa lót bên dưới.

Còn cái đáng lo thì khác hẳn, và nhìn là thấy: một đường nứt chạy xuyên thành, hoặc nước chảy thành dòng chứ không rịn.

Khi nào nên nhắn cho xưởng

Nhắn khi có nứt, thủng, hoặc khi món đồ đến tay đã sứt. Gửi kèm ảnh chụp thẳng chỗ hỏng và ảnh cả món, càng sớm càng dễ xử lý.

Nhắn cả khi không chắc. Một vệt sẫm màu là bình thường hay là vết nứt tóc thì người làm ra món đồ nhìn ảnh sẽ biết, còn người mua thì thường không. Hỏi một câu rẻ hơn nhiều so với việc dùng tiếp một món đã nứt.